به روز شده در: ۰۳ آذر ۱۳۹۹ - ۲۰:۳۶
کد خبر: ۴۸۰۳۲
|
تاریخ انتشار: ۱۲ آبان ۱۳۹۹ - ۱۳:۴۵
گورستان ۴۵۰۰ ساله به ۵۰ سال کاوش نیاز دارد / باستان شناسان در پشت سد «خرسان سه» در جست و جوی کوچ نشینانی هستند که شرق ایران باستان را به غرب آن متصل کردند

خبردنا: باستان شناسان در کاوش های سادات محمودی به کوچ  نشینانی در ۴۵۰۰ سال پیش رسیدند که از یک سو با حوزه تمدنی هلیل رود در جیرفت و شهرسوخته در سیستان و بلوچستان مرتبط بوده اند و از سوی دیگر با بین النهرین ارتباط تجاری داشته اند. باستان شناسان از این تجارت به ارتباط فرامنطقه ای زاگرس نشینان جنوبی یاد می کنند.

این کاوش ها با هدف نجات بخشی حوزه آبگیر سد خرسان سه در کهگیلویه و بویراحمد شروع شد. این کندوکاوها برای نخستین بار گورستانی متعلق به هزاره سوم پیش از میلاد را در منطقه کوهستانی زاگرس جنوبی در کهگیلویه و بویراحمد، پیش پای باستان شناسان گذاشت. در سه فصل کاوش بیش از ۳۰۰ شی ء شاخص متعلق به چند تمدن مهم ایران در این گورستان کشف شده اما «سیامک سرلک» معاون پژوهشکده باستان شناسی کشور به «ایران» می گوید: «برای خوانش آنچه در گورستان عیلامی سادات محمودی قرار دارد نیاز به ۴۰ تا ۵۰ فصل کاوش است.» با توجه به کمبود اعتبار در هر سال یک فصل کاوش انجام می گیرد. اگر اعتبار بیشتری به کاوش های خرسان داده نشود، خوانش نخستین سایت عیلامی زاگرس جنوبی ۵ سال زمان می برد. سرلک می گوید: تا زمان بیرون کشیدن تمام اطلاعات گورستان اجازه هیچ فعالیتی در آن داده نمی شود.»

بزرگ ترین گورستان باستانی کشور کشف شد

باستان شناسان هرچه جلوتر می روند و لایه لایه خاک را کنار می زنند، وسعت گورستان هم بزرگ تر می شود. آنها احتمال می دهند به بزرگ ترین گورستان باستانی کشور رسیده باشند. رودخانه خرسان، گورستان را دو نیم کرده و بخشی از آن هم زیر چند روستا دفن است.

گورستان های تاریخی و باستانی مهم ترین یافته های باستان شناسی را در خود دارد. در سادات محمودی نیز باستان شناسان با کنار زدن گرد و غبار های چندین هزارساله تصویری از انسان کوچ رو در این منطقه را پیش روی انسان معاصر می گذارند؛ انسانی کوچ رو که با مهم ترین تمدن شناخته شده در چهارگوشه شرق باستان ارتباط دارد. رضا ناصری، سرپرست کاوش های نجات بخشی سادات محمودی در گفت و گو با «ایران» می گوید: «در این گورستان با مردمی کوچ رو در ۴۵۰۰ سال پیش رو به رو شدیم که حلقه ارتباط شرق ایران باستان با غرب بوده اند.» تاج سد خرسان در چهارمحال و بختیاری قرار دارد و حوضه آبریز آن در کهگیلویه و بویراحمد. همین جایی که بهت را به پهنه سیمای هیات کاوش باستان شناسی نشانده است.

«حمیده چوبک»، رئیس سابق پژوهشکده باستان شناسی سال ۹۵ تعداد محوطه های باستانی تاریخی سادات محمودی را ۲۹ محوطه باستانی اعلام کرد اما در ادامه، کاوش ها محوطه های بیشتری را پیش پای باستان شناسان گذاشت. به گفته ناصری، هیات باستان شناسی وارد داستان مردمی شده که ۲ هزار سال تدفین مداوم را در این گورستان رقم زده اند. آنها از هزاره سوم پیش از میلاد (۲۵۰۰ق م) تا ۵۵۰ قبل از میلاد در این منطقه زیسته و با عراق(بین النهرین) آن روز ارتباط تجاری برقرار کرده اند. کوچ رویانی که استقرارشان از دوره عیلامی در این منطقه شروع می شود و تا آستانه ظهور هخامنشی ها ادامه دارد.

ناصری درباره اهمیت این سایت باستانی می گوید: «در این گورستان از ۲۵۰۰ قبل از میلاد تا ۵۵۰ پیش از میلاد توالی تاریخی وجود دارد. تاریخ سکونت انسانی در این منطقه از عیلام قدیم، میانی تا جدید ادامه می یابد.» باستان شناسان در کاوش های سادات محمودی به سه نوع ساختار گور می رسند. ناصری می گوید: «گورهای جناقی شکل که به آن «خرپشته» هم می گویند، گورهای چهار چینه سنگی (مستطیل مربع) و گور خمره هایی که کودکان را در درون آن دفن می کرده اند.» نوع تدفین گورها نیز به صورت جنینی است. در تدفین جنینی دست ها و پاهای متوفی کاملا جمع می شود. درست مثل جنینی که در رحم مادر قرار دارد.

باستان شناسان به یک گور دسته جمعی ۷ نفره هم رسیده اند که ناصری احتمال می دهد یک گور خانوادگی باشد. اشیای داخل گورها حرف های زیادی برای هیات باستان شناسی دارد. این کاوش تا به امروز به کشف بیش از ۳۰۰ شی ء شاخص منجر شده که می تواند چند موزه را مقصد و مسیر گردشگران فرهنگی کند. به گفته ناصری در میان اشیای کشف شده، اشیای مفرغی از دوره عیلام قدیم تا آستانه شروع سلسله هخامنشی وجود دارد. اشیای کشف شده گویای رسمی است که ایرانیان باستان در تدفین متوفی داشتند و اشیای متعلق به فرد درگذشته را با او به خاک می سپردند. اشیای مفرغی تنها دستاورد این کاوش نیست.

باستان شناسان به اشیای سفالی نیز دست یافته اند. در دوره تاریخی که باستان شناسان در سادات محمودی می کاوند خط اختراع شده است اما کاوشگران در این گورستان هنوز به کتیبه ای نرسیده اند. ناصری می گوید: «البته در کاوش ها، مهر استوانه ای بدون خط از دوره عیلامی پیدا کردیم.» او وجود مهرهای استوانه ای را دلیلی بر وجود حکومت های محلی در آن دوره می داند. ظروف، دستبد، سرگرز، تبرزین، شمشیر، خنجر، سر پیکان مفرغی از دیگر اشیای کشف شده در این گورستان پررمز و راز است. این اشیای مفرغی از ارتباط مردم آن دوران با لرستان که مهد تمدن مفرغ است، خبر می دهد.

ناصری می گوید: «در این کاوش ها به سنگ های نیمه قیمتی عقیق و لاجورد، ظروف مرمرین و همچنین لیوان کوچک مفرغی با نقش گاوهای کوهاندار شاخص منطقه جنوب شرق ایران و نیز سینی مفرغی با نقش برجسته شیر رسیده اند.»

این اشیا دلالت بر ارتباط مردم سادات محمودی با شهر ۵ هزار ساله شهرسوخته در سیستان و بلوچستان و حوزه تمدنی هلیل رود در کرمان دارد.

ناصری می گوید: «این اشیا و نقوش آنها نشان از ارتباطات فرهنگی-تجاری و تشابهات سبک شناختی در هنر این محوطه با محوطه های جنوب شرق ایران طی هزاره سوم پ.م و بویژه محوطه شهداد کرمان دارد.» محوطه شهداد، یکی از مراکز بزرگ شهری عصر مفرغ جنوب شرق ایران است. شهرسوخته نیز شهری ۵ هزارساله در جنوب شرق ایران یعنی سیستان و بلوچستان است که از پیشرفته ترین شهرهای باستانی جهان به شمار می رود. تمدن هلیل رود یکی از مهم ترین تمدن های جنوب شرق ایران است. کاوش های هلیل رود(جیرفت) به کشف خطی منجر شد که «استاین کلر» زبانشناس امریکایی از آن به «خط شرقی» یاد می کند.

ناصری درباره چگونگی ارتباط کوچ نشینان زاگرس جنوبی با تمدن های شرق و جنوب شرق ایران می گوید: «احتمالا وجود جاده ای ارتباطی و تجاری که از منتهی الیه شرق ایران آغاز شده و پس از عبور از شهداد کرمان و از طریق فارس به شوش و بین النهرین متصل می شده، موجبات تماس مداوم مردمان این گورستان باستانی با بازرگانان شرقی و زمینه آشنایی آنها با هنر جنوب شرق ایران را فراهم ساخته است.» سفال های ساده و منقوش از دیگر یافته های کاوش نجات بخشی سد خرسان سه است. باستان شناسان براساس اشیای کشف شده ارتباط بین زاگرس جنوبی با شمال شرق ایران را از جمله تپه حصار هم ترسیم می کنند. تپه هفت هزارساله حصار در سمنان هم یکی از مهم ترین تپه های باستانی کشور است.

«سیامک سرلک»، معاون پژوهشکده باستان شناسی ایران می گوید: برای کاوش تاریخ خفته در گورستانی ۴۵۰۰ ساله در سادات محمودی نیاز به ۵۰ فصل کاوش است. پس کوچ روهای زاگرس جنوبی حرف های بیشتری از آنچه امروز پیش چشم باستان شناسان گذاشته اند دارند. هرچند در همین صفحات نخست هم باستان شناسان را به شگفتی واداشته اند. گله دارانی که هم با هلیل رود و جیرفت در ارتباط بوده اند هم با شهرسوخته داد وستد داشته اند. هم تاریخ شان به تپه حصار سمنان می رسد. در نهایت نیز راه ارتباطی تاریخ ۵ هزار ساله جنوب شرق ایران به بین النهرین می شوند.

رضا ناصری، سرپرست کاوش ها هم درباره لزوم حفظ گورستان کشف شده پشت سد در حال احداث خرسان سه می گوید: «حفظ و اعتلای فرهنگ ایران زمین وظیفه هر فرد ایرانی و فرهنگ دوستی است. چه آنهایی که در زمینه طرح های کلان اقتصادی و ملی فعالیت می کنند و چه آنهایی که در ثبت و ضبط میراث فرهنگی و تاریخی تلاش دارند؛ آحاد مردم و مسئولان باید دست به دست هم داده و تلاش کنند این میراث باارزش به جهانیان معرفی شده و برگ نویی از میراث فرهنگی ایران با یاری و همیاری یکدیگر ورق بخورد.»

به اعتقاد ناصری، ادامه کاوش ها در منطقه سادات محمودی کهگیلویه و بویراحمد می تواند منطقه را تبدیل به قطب گردشگری نمونه در استان تبدیل کند و نشان دهد که نه تنها استان کهگیلویه و بویراحمد پایتخت طبیعت ایران است بلکه گذرگاه تاریخ و پل ارتباطی شرق باستان است.

نام:
ایمیل:
* نظر: